भारतातील ७२ प्राचीन विद्या आणि गुरुकुलचा अंत!

आजकाल शिक्षण म्हटले की आपल्या डोळ्यासमोर प्रामुख्याने सायन्स, आर्ट्स आणि कॉमर्स या मुख्य शाखा येतात. अगदी इंजिनिअरिंगमध्येही सिव्हिल, मेकॅनिकल, कॉम्प्युटर अशा मोजक्याच शाखा प्रचलित आहेत. मात्र, सध्या सोशल मीडियावर एक दावा मोठ्या प्रमाणावर व्हायरल होत आहे, त्यानुसार **१८५८ पूर्वी भारतातील शाळा आणि गुरुकुल परंपरेत तब्बल ५० ते ७२ विविध विद्या शिकवल्या जात होत्या.** हा दावा भारतीय शिक्षण पद्धतीचा अंत कसा झाला आणि आपण इंग्रजी मानसिकतेचे गुलाम कसे झालो, यावर गंभीरपणे विचार करायला लावतो.

प्राचीन भारतातील शिक्षण पद्धती: काय होता व्हायरल दावा?

व्हायरल होत असलेल्या या माहितीनुसार, प्राचीन भारतात केवळ पुस्तकी ज्ञान नाही, तर प्रात्यक्षिक आणि व्यावसायिक शिक्षण दिले जात होते. या व्यापक शिक्षण प्रणालीमध्ये अनेक विज्ञान शाखांचा समावेश होता. यामध्ये **जल विद्या** (जल व्यवस्थापन), **अंतरिक्ष विद्या** (अंतराळ विज्ञान), **खगोल विज्ञान** (Astronomy), **धातु ऊर्जा** (बॅटरी तंत्रज्ञान) यांसारख्या वैज्ञानिक शाखांसोबतच व्यापार, कृषी, वास्तुशास्त्र, विमान विद्या आणि अगदी पॅरामेडिक्स (सहयोगी विद्या) यांचेही सखोल शिक्षण दिले जात असे. हे शिक्षण विद्यार्थी आणि समाजाच्या सर्वांगीण विकासासाठी पूरक होते, असे या दाव्यात म्हटले आहे.

मॅकॉलेची रणनीती आणि गुरुकुल परंपरेचा अंत

या दाव्यानुसार, **१८५० च्या दशकापर्यंत भारतात लाखो शाळा (गुरुकुल) कार्यरत होत्या.** विशेष म्हणजे हे शिक्षण मोफत होते आणि ते राजा नव्हे, तर स्थानिक जनता व समाजाच्या सहभागातून चालवले जात होते. मात्र, **१८३५ मध्ये लॉर्ड मॅकॉलेने (Lord Macaulay) 'इंडियन एज्युकेशन ॲक्ट' (Indian Education Act) आणला आणि या पारंपरिक व्यवस्थेला सुरुंग लावला.** मॅकॉलेचा उद्देश स्पष्ट होता: "अशी पिढी निर्माण करणे जी दिसायला भारतीय असेल, पण मनाने आणि विचारांनी इंग्रज असेल." या धोरणांतर्गत प्राचीन शाळा बेकायदेशीर ठरवण्यात आल्या आणि त्याजागी 'कॉन्व्हेंट' शिक्षण सुरू झाले. याच कायद्याखाली **कलकत्ता, मुंबई आणि मद्रास** यांसारखी आजची प्रमुख विद्यापीठे स्थापन झाली.

आजच्या पिढीवर मॅकॉलेच्या धोरणाचा प्रभाव?

मॅकॉलेच्या या धोरणामुळे आजचा तरुण स्वतःच्या संस्कृतीला कमी लेखतो आणि पाश्चिमात्य संस्कृतीचे अनुकरण करतो, अशी खंत या व्हायरल मेसेजमध्ये व्यक्त करण्यात आली आहे. भारतीय शिक्षणाचा गौरवशाली इतिहास विसरून आपण परकीय विचारधारेचे अवलंबन करत आहोत, असे या दाव्याचे म्हणणे आहे.

लोकमन न्यूज | सखोल विश्लेषण, तटस्थ भूमिका.