मुंबई-पुणे'च्या अट्टाहासात हरवले संस्कार; वाढत्या घटस्फोटांवर गुर्जर समाजाने विचारमंथन करण्याची गरज

चोपडा: रविवारी, दि. २९ मार्च २०२६ रोजी चोपडा येथे आयोजित वधू-वर परिचय पूर्व नियोजन सभेने समाजाला आत्मचिंतन करण्यास प्रवृत्त केले आहे. या सभेतून समोर आलेल्या विचारमंथनाने अनेकांचे मन सुन्न केले असून, समाजातील बदलत्या विवाहसंस्थेचे भयावह चित्र समोर आले आहे, अशी माहिती अनिल चौधरी, निंब-अमळनेर यांनी दिली.

कधीकाळी पवित्र मानल्या जाणाऱ्या 'विवाहसंस्काराचे' आता पूर्णपणे बाजारीकरण झाले असून, वाढत्या अवास्तव अपेक्षांमुळे समाजात एक गंभीर आणि विदारक चित्र निर्माण झाले आहे. विशेषतः, नोंदणीसाठी आलेल्या ३०० मुलांच्या तुलनेत केवळ ३७ मुलींचे अर्ज येणे, ही भविष्यासाठी एक धोक्याची घंटा मानली जात आहे.

संस्कारांकडून संपत्तीकडे सरकलेला विवाहबंध

८० आणि ९० च्या दशकापर्यंत भारतीय विवाहसंस्थेत खानदान, घरातील संस्कार आणि घराणे यांना सर्वोच्च प्राधान्य दिले जात असे. त्यावेळी घरातील वडीलधारी मंडळी विवाहाचे निर्णय घेत असत आणि विवाह हा खऱ्या अर्थाने एक 'संस्कार' होता. मात्र, आधुनिकता आणि शिक्षणाच्या नावाखाली या प्रक्रियेत मोठा बदल झाला. विवाहाचे निर्णय वडीलधाऱ्यांच्या हातातून निसटून तरुण पिढी आणि महिला वर्गाकडे गेल्याने संस्कार आणि घराणे या गोष्टी लोप पावल्या. आता मुलाचा खोटा मोठेपणा आणि त्याची श्रीमंती यावरच लग्ने ठरू लागली आहेत, ज्यामुळे नात्यांमधील खोली हरवली आहे.

अवास्तव अपेक्षांचा डोंगर आणि 'मुंबई-पुणे'चा अट्टाहास

आजच्या काळात विवाहाबाबतच्या अवास्तव अपेक्षांमुळे अनेक लग्न ठरतानाच अडचणी येत आहेत. घरातील वडीलधारी मंडळी केवळ मूकदर्शक बनली आहेत. विशेषतः मुलीकडील पालकांच्या अपेक्षा तर गगनाला भिडल्या आहेत. मुलगा सरकारी नोकरीत असावा, ५-६ बिघे जमीन असावी, पण सासू-सासरे आणि नणंद नसावी, अशी विचित्र मानसिकता बळावत आहे. 'माझी मुलगी खेड्यात भाकरी थापणार नाही', हा पालकांचा अट्टाहास वाढला असून, मुलगा शेती करणारा असला तरी चालणार नाही; तो मुंबई किंवा पुण्यातच स्थायिक असावा, याला प्राधान्य दिले जात आहे.

दुसरीकडे, तरुण पिढी केवळ 'सुंदर व्यक्तिमत्त्वाच्या' आणि 'एन्जॉयमेंट'च्या शोधात आहे. इंजिनिअर मुलाला इंजिनिअरच मुलगी हवी, डॉक्टरला डॉक्टरच हवी, आणि खानदेशातील सरकारी नोकरीपेक्षा परदेशातील किंवा मुंबई-पुण्यातील प्रायव्हेट नोकरीला पसंती दिली जात आहे.

१५ दिवसांत घटस्फोटाचे वाढते प्रमाण: एका गंभीर सामाजिक समस्येकडे

संस्कार, खानदान आणि घराणे या मूल्यांकडे दुर्लक्ष केल्याचा सर्वात मोठा फटका विवाहसंस्थेला बसत आहे. मुलांचे केलेले अति लाड आणि त्यांना दिलेले अति स्वातंत्र्य यामुळे त्यांच्यातील तडजोड करण्याची वृत्ती पूर्णपणे संपली आहे. याचा परिणाम म्हणून, लग्न झाल्यानंतर ८ ते १५ दिवसही उलटत नाहीत, तोच घटस्फोट किंवा अलिप्त राहण्याचे प्रमाण चिंताजनक वाढले आहे. बाह्य रिलेशनशिप (Extra-marital affairs) सारख्या फॅडने तर विवाहसंस्था पूर्णपणे मोडकळीस आणली आहे, असे चिंताजनक निरीक्षण समोर आले आहे.

गुर्जर समाजासमोरील ज्वलंत प्रश्न: आत्मचिंतनाची गरज

समाजात अजूनही एक खोटा अहंकार दिसून येतो. "आमचा मुलगा किंवा मुलगी काय नाटायल/बटायल आहेत का?" या संकुचित विचारसरणीमुळे अनेक जण वधू-वर मेळाव्यात नाव नोंदवण्यास टाळाटाळ करतात. मेळाव्यात नाव देणे म्हणजे लग्न न जमणाऱ्यांचे काम, असा चुकीचा समज पसरला आहे. परिणामी, आज ३०० मुलांच्या नोंदणीमागे केवळ ३७ मुलींची नोंदणी हे भयंकर वास्तव समोर उभे आहे.

आपला समाज नेमका कुठे चालला आहे? महिला वर्ग आणि तरुण पिढीच्या मानसिकतेत हा बदल कोण घडवणार? या ज्वलंत प्रश्नांवर गुर्जर समाजाने आता गांभीर्याने विचारमंथन करण्याची वेळ आली आहे. अन्यथा, भविष्यात समाजातील हे विदारक चित्र अधिकच भयानक होत जाईल, अशी भीती अनिल चौधरी यांनी व्यक्त केली आहे.