सावधान! तुम्ही रोज पित आहात प्लास्टिक; अमेरिकेतील शाळकरी मुलीनं शोधला 'मॅग्नेटिक' उपाय!

दिवसाला आठ ग्लास पाणी पिऊन तुम्ही आरोग्यदायी जीवन जगत आहात असा तुमचा गोड गैरसमज असू शकतो. कारण आजचं विदारक सत्य हे आहे की, आपण दरवर्षी एका क्रेडिट कार्डच्या वजनाइतकं प्लास्टिक नकळत आपल्या पोटात ढकलत आहोत. तुम्ही ज्याला ‘शुद्ध’ पाणी समजता, त्यात डोळ्यांना न दिसणारे प्लास्टिकचे कण म्हणजेच ‘मायक्रोप्लास्टिक्स’ एखाद्या विषासारखे भिनलेले आहेत. या महाभयंकर समस्येवर अमेरिकेतील व्हर्जिनिया येथे राहणाऱ्या मिया हेलर या शाळकरी मुलीनं एक भन्नाट उपाय शोधला आहे. तिनं चक्क पाण्यातील तब्बल ९६ टक्के मायक्रोप्लास्टिक्स वेगळे करणारे एक 'मॅग्नेटिक' फिल्टर तयार केले आहे!

सरकारही अपयशी, शाळकरी मुलीचा 'मॅग्नेटिक' चमत्कार

आपल्याकडे आर.ओ. (RO) फिल्टरच्या गप्पा मारल्या जातात, पण या साध्या वाटणाऱ्या पाण्यात १ नॅनोमीटर ते ५ नॅनोमीटर आकाराचे प्लास्टिकचे तुकडे पोहत असतात, हे कुणाच्या ध्यानीमनीही नसते. अमेरिकेच्या ‘एन्व्हायर्नमेंटल प्रोटेक्शन एजन्सी' (EPA) या सरकारी संस्थेनं या कणांची व्याख्या केली असली तरी, त्यावर उपाय शोधण्यात त्यांना नेहमीच अपयश आले आहे. मात्र, एका हायस्कूलमध्ये शिकणाऱ्या मियानं जे करून दाखवलंय, ते पाहून कोट्यवधींचे बजेट असणाऱ्या संस्थांनाही आता लाजेनं मान खाली घालावी लागेल.

रक्तात, मेंदूत अन् बाळाच्या नाळेतही पोहोचलंय प्लास्टिक!

हे ‘मायक्रोप्लास्टिक्स’ फक्त पर्यावरणातच राहिलेले नाही, तर ते आता आपल्या रक्तात, हाडांच्या आत आणि चक्क मेंदूतही पोहोचले आहे. नुकत्याच झालेल्या एका धक्कादायक संशोधनानुसार, माणसासह १३०० प्रजातींच्या शरीरात हे प्लास्टिक आढळले असून, न जन्मलेल्या बाळाच्या नाळेत (Placenta) आणि पुरुषांच्या वीर्यातही प्लास्टिकचे कण सापडले आहेत. १९९० पासून आपल्या शरीरातील प्लास्टिकचे प्रमाण सहा पटीने वाढले आहे. यातून आपण कॅन्सर, हृदयाचे विकार आणि अल्झायमरसारख्या आजारांना निमंत्रण देत आहोत.

कसं काम करतं मियाचं हे 'हायटेक' फिल्टर?

मियाचं हे तंत्रज्ञान अत्यंत सोपं पण तितकंच 'हायटेक' आहे. तिनं ‘फेरोफ्लुइड’ (Ferrofluid) नावाच्या एका चुंबकीय तेलाचा वापर केला आहे. हे तेल पाण्यात सोडले की ते प्लास्टिकच्या कणांना स्वतःकडे खेचून घेते आणि त्यांना चिकटून बसते. त्यानंतर चुंबकाच्या साहाय्याने हे तेल आणि त्याला चिकटलेले प्लास्टिक पाण्याबाहेर काढले जाते. हे तेल पाण्यापेक्षा जाड असल्याने ते फिल्टरमध्ये अडकू नये आणि पाण्याचा प्रवाह व्यवस्थित राहावा, यासाठी मियाने प्रचंड मेहनत घेऊन एक विशेष 'प्रोटोटाइप' बनवला आहे. पिठाच्या पिशवीच्या आकाराच्या या यंत्रात तीन कप्पे आहेत: पहिल्या कप्प्यात अशुद्ध पाणी, दुसऱ्यात चुंबकीय तेल आणि तिसऱ्या कप्प्यात चुंबकाच्या साह्याने प्लास्टिक वेगळे केले जाते. विशेष म्हणजे, हे तेल पुन्हा पुन्हा वापरता येते. आजचे महागडे फिल्टर्स फक्त क्षार कमी करतात किंवा बॅक्टेरिया मारतात, पण प्लास्टिकच्या या सूक्ष्म शत्रूशी लढण्याची ताकद त्यांच्यात नाही. यासाठी मियाने एक ‘टर्बिडिटी सेन्सर’ही बनवला आहे, जो पाण्यात किती प्लास्टिक शिल्लक आहे हे अचूक मोजतो.

घराघरात पोहोचवण्याचं ध्येय आणि आपली मानसिकता

मियाच्या या कल्पनेला २०२५ च्या ‘रिजेनेरॉन इंटरनॅशनल सायन्स अँड इंजिनीअरिंग फेअर’मध्ये गौरवण्यात आले असून, पेटंट अँड ट्रेडमार्क ऑफिस सोसायटीनं तिला ५०० डॉलर्सचं विशेष बक्षीसही दिले आहे. ‘फेरोफ्लुइड’ सध्या मोठ्या प्रमाणावर तयार करणे महाग असले तरी, हे सिस्टीम प्रत्येकाच्या घरातील किचनच्या सिंकखाली बसवता येईल अशा पद्धतीने डिझाइन करण्याचे मियाचे ध्येय आहे. खऱ्या अर्थाने हेच ‘भविष्यातले पाणी’ असणार आहे.

आपल्या महाराष्ट्रात आपण विहिरीच्या पाण्याला ‘तीर्थ’ मानतो, पण आज त्या विहिरींमध्येही प्लास्टिकच्या बाटल्यांचा खच पडलेला दिसतो. मियाचं हे संशोधन आपल्यासाठी एक धोक्याची घंटा आहे. तंत्रज्ञान प्लास्टिक गाळून काढेलही, पण आपण अजूनही प्लास्टिकच्या पिशवीत दूध आणि भाजी आणण्यातच धन्यता मानतोय, हे आपले दुर्दैव नाही का? मियाने शोधलेले हे ‘मॅग्नेटिक’ उत्तर या महाभयंकर संकटावर प्रभावी नक्कीच आहे, पण आपल्या मानसिकतेत रुतलेलं प्लास्टिक आपण कधी बाहेर काढणार, हा खरा प्रश्न आहे!